AI schaadt je op 't werk (maar het kan anders)

Sinds de introductie van ChatGPT in 2022 claimen bazen van grote techbedrijven en de media dat AI ongekende groei en productiviteit zal brengen. Ze beweren dat de technologie nu al de taken van junior werkers doet, en dat het tegen einde van 2025 zelfs gevorderde software-ontwikkelaars gaat vervangen.

Techbedrijven voeren dan ook de druk op werkers op om te zorgen dat je daarwerkelijk AI gaat gebruiken. Zogenaamd omdat het efficiënter zou zijn. In 2025 maakten managers en leidinggevenden werkers duidelijk: als je een baan wilt behouden dan moet je AI gaan gebruiken.

Maar achter dit ongebreidelde optimisme schuilt een harde realiteit. Werkers dwingen om AI te gebruiken verandert de arbeidsomstandigheden, en niet ten goede. Je baas is misschien lyrisch over de vermeende voordelen van AI, maar laat je niet beetnemen. Hier is een overzicht hoe jij en je collega’s nu al door deze AI-dwang geschaadt kunnen worden, en wat je eraan kunt doen.

1. Je werk raakt ondergewaardeerd #

Generatieve AI levert alleen maar uitvoer, of dat nu om tekst, code, of afbeeldingen gaat. Zegt jouw baas dat zulke simpele uitvoer jouw arbeid kan vervangen? Dat suggereert dat je werk alleen gewaardeerd wordt om wat je tastbaar produceert: geleverde code, geproduceerde ontwerpen, afgesloten tickets, of geschreven documenten.

Maar iedere werker weet dat eindresultaten die er toe doen alleen mogelijk zijn door talloze, vaak onzichtbare, handelingen. Bij iedere taak interpreteer je de context; put je uit vaak jaren van kennis en ervaring; anticipeer je problemen voordat ze zich voordoen; werkt je met anderen samen, rekening houdend met hun wensen en ideeën.

Een flink deel van je werk heeft helemaal geen direct meetbaar resultaat, maar zorgt er wél voor dat iedereen effectiever is. Denk bijvoorbeeld aan het begeleiden van een collega, het delen van nieuwe kennis, of al die manieren waarop je bijdraagt aan een positieve werksfeer.

Dit alles doet AI je niet na. Onderzoek toont dit aan: er is geen overtuigend bewijs voor het idee dat AI de beloofde productiviteitsgroei heeft opgeleverd.

De suggestie dat jouw werk zomaar door een machine zou kunnen worden overgenomen is ontmenselijkend. Bovendien negeert je baas daarmee dat gigantische deel van je arbeid dat jou als werker juist zo effectief maakt.

2. Je werklast neemt toe (en je raakt uitgebrand) #

Dat AI de productiviteit zou verhogen is een mythe. Toch betekent die mythe dat er nu van je verwacht wordt dat je meer doet, met minder. Je bent verantwoordelijk voor je gewone werk, plus voor alles wat je met AI zogenaamd sneller zou kunnen doen. Zonder extra tijd, zonder ondersteuning. Bovendien moet je nu naast je werk ook nog AI-systemen trainen, fouten corrigeren, en geautomatiseerde processen beheren. En omdat AI-gegenereerd materiaal vaak zo’n lage kwaliteit heeft, gaat alles nu juist trager, niet sneller.

En het wordt nog erger. Als sommige functies als ‘vervangbaar’ worden beschouwd, verdwijnen ze. Maar dan wordt er wél van de achterblijvers verwacht dat ze al die taken overnemen. Dus moeten ontwerpers opeens ook teksten schrijven. Van productmanagers wordt plots verwacht dat ze programmeren. Dit vervaagt de functieomschrijvingen en zaait verwarring over wie waarvoor verantwoordelijk is.

Steeds meer werk, onduidelijke verwachtingen, en een hogere werkdruk zorgen samen voor meer stress en mogelijk zelfs burnout.

3. Je verliest je autonomie #

Hoe meer je baas wil dat iedereen AI gebruikt, des te vaker je werk door dit soort systemen gesluisd zal worden. Documenten, code, ontwerpen en communicatie moeten zó gestructureerd, gelabeld, of geformatteerd worden dat AI-modellen ze makkelijk kunnen verwerken. Dit soort datificatie van je werk zorgt voor meer bureaucratie en verandert de manier waarop je je werk doet.

Bazen en managers willen hun investeringen in AI rechtvaardigen. Daarom zetten ze je mogelijk onder druk om specifieke AI-programma’s te gebruiken, in plaats van dat je zelf bepaalt wat je nodig hebt om je werk goed te doen. Wie weet voeren ze zelfs de surveillance op om te zorgen dat je je aan die nieuwe eisen houdt? Bedrijven zoals Meta, Google en Microsoft houden werkers nu nóg meer in de gaten om te controleren wie er allemaal AI gebruikt. Steeds meer bazen gebruiken software om hun werkers te surveilleren, om de kosten van AI te rechtvaardigen.

Het gevolg hiervan is dat je dagelijkse werk steeds meer bestaat uit het werken met systemen die jou doorlopend in de gaten houden en beoordelen. Dat ondermijnt je autonomie als werker.

4. Je krijgt nauwelijks inzicht in besluitvorming #

Managers gebruiken AI steeds vaker voor beslissingen over werving en selectie, promoties, en functioneringsgesprekken. Dat terwijl diezelfde managers maar zelden begrijpen hoe deze systemen eigenlijk werken. Hierdoor wordt het onduidelijk waar conclusies op gebaseerd zijn, en vrijwel onmogelijk om fouten aan te vechten. In het ergste geval nemen managers niet eens verantwoordelijkheid voor hun beslissingen, maar verschuilen ze zich achter zogenaamd ‘onpartijdige’ algoritmes.

Soms wijzen bedrijven naar AI om te proberen merkwaardige beslissingen te rechtvaardigen. Zo zeiden leidinggevenden van Booking.com dat ze massaal werkers moesten ontslaan, om ‘concurrerend te blijven in het nieuwe AI-landschap’. Wat ze daar niet bij vertelden was dat het bedrijf enorm winstgevend was en is. In 2024 haalde het zelfs een recordwinst van $5,9 miljard binnen. Zo wordt AI een handige dekmantel voor verder totaal ongefundeerde interventies.

Zonder transparantie kun je je als werker machteloos voelen. Hoe moet je nu omgaan met beslissingen waar je geen inzicht in krijgt, maar die wel je carrière beïnvloeden?

AI versterkt structurele problemen #

Managers grijpen naar AI als een zogenaamd snelle oplossing voor bestaande problemen op de werkvloer. Kampt het bedrijf met informatie-silo’s? Voeg een AI-chatbot toe! Wordt de klantenservice overspoeld met klachten? Zet supportbots in! Missen de werkers bepaalde vaardigheden? Laat ze het gat opvullen met AI!

Het maakt niet eens uit hoe goed deze AI-programma’s daadwerkelijk presteren. Want in feite gebruiken de grote techbedrijven de hype rondom AI als excuus om te doen wat ze sowieso al van plan waren: werkers te weinig betalen, arbeidsbescherming uithollen, en massa-ontslagen erdoor drukken.

Technologie is geen substituut voor ethisch leiderschap. AI op de werkplek verergert de fundamentele problemen van overwerk, onderinvestering en ongelijkheid. Hierdoor versterkt AI de voortdurende machtsstrijd tussen bazen en werkers.

AI kan niet repareren wat kapot is, maar werkers wél #

Techmanagers willen je laten geloven dat een toekomst gevuld met AI onvermijdelijk is. Dat is het niet. Jij als werker kunt een ​​andere toekomst opbouwen. In andere landen hebben arbeidersbewegingen bij onder andere Amazon, Uber, Lyft, en in Hollywood al succes behaald in hun campagnes tegen management-door-algoritme, toenemende surveillance, en het gebruik van generatieve AI in plaats van creatief werk.

In Nederland hebben jij en je collega’s belangrijke instrumenten om je arbeidsomstandigheden te verbeteren. Je kunt expliciete bescherming tegen gedwongen AI opnemen in je collectieve arbeidsovereenkomst (CAO). Ook kun je je ondernemingsraad (OR) aansporen om bij iedere beslissing over AI op het werk naar werkers te luisteren.

Door georganiseerde, collectieve actie kunnen jij en je collega’s ervoor zorgen dat technologie de werkers dient, en niet andersom.